Introductie:
Hayao Miyazaki is geen gewone regisseur. Hij is een werelden bouwer, een dromenvanger, een filmmaker die luchtkastelen bouwt en ze vervolgens zo stevig neerzet dat ze echter voelen dan veel live-action films. Zijn werk is herkenbaar vanaf het eerste beeld: zwevende eilanden, ruisende bossen, sterke jonge heldinnen, mysterieuze wezens, machines die piepen en puffen alsof ze een ziel hebben, en een diep gevoel van verwondering dat nooit kinderachtig wordt.
Miyazaki’s films zijn vaak kleurrijk, speels en toegankelijk, maar onder die schoonheid zit altijd iets groters. Hij maakt films over natuur en oorlog, groei en verlies, moed en twijfel, hebzucht en compassie. Zijn personages worden zelden simpel verdeeld in goed en kwaad. Zelfs zijn antagonisten hebben verlangens, angsten en menselijke zwaktes. Dat maakt zijn verhalen rijker dan sprookjes waarin alles netjes wordt opgelost met een zwaard, een kus of een handige toverspreuk.
In deze editie van Regisseurs & Reminders kijken we naar vier films van Hayao Miyazaki die we nooit mogen vergeten. Niet omdat zijn andere films minder belangrijk zijn, want dan zouden Kiki’s Delivery Service, Porco Rosso, Howl’s Moving Castle en The Wind Rises meteen boos aan de deur staan met een petitie. Maar deze vier titels laten samen prachtig zien waarom Miyazaki zo’n unieke stem in de filmgeschiedenis is: hij maakt animatie die niet alleen beweegt, maar ademt.
beweegt, mar ademt.
1. Nausicaä of the Valley of the Wind (1984)
Regisseur: Hayao Miyazaki
Nausicaä of the Valley of the Wind verscheen officieel nog vóór de oprichting van Studio Ghibli, maar voelt in alles als de geboorte van Miyazaki’s grote filmische universum. De film speelt zich af in een post-apocalyptische wereld waarin de mensheid leeft tussen giftige wouden, reusachtige insecten en de restanten van oude oorlogen. In het hart van dit verhaal staat Nausicaä, prinses van de Vallei van de Wind, een jonge vrouw die niet alleen moedig is, maar vooral probeert te begrijpen wat anderen willen vernietigen.
Nausicaä is een van Miyazaki’s belangrijkste heldinnen. Ze is geen klassieke krijger die simpelweg sterker wil zijn dan haar vijanden. Ze luistert, observeert en voelt mee. Haar kracht zit in empathie, en dat maakt haar radicaal binnen een wereld die vooral wordt bestuurd door angst. Waar andere volkeren de giftige jungle en de enorme Ohmu-insecten zien als bedreigingen, probeert Nausicaä te ontdekken waarom deze natuur zo is geworden. Ze zoekt niet alleen naar overleving, maar naar balans.
De film is opvallend volwassen in zijn thema’s. Ecologische vernietiging, militarisme, menselijke arrogantie en de gevolgen van technologische overmoed lopen voortdurend door elkaar. Miyazaki laat zien dat de natuur niet zomaar een decor is, maar een levend systeem dat reageert op menselijk geweld. De giftige jungle is angstaanjagend, maar niet kwaadaardig. Dat onderscheid is typisch Miyazaki. Hij weigert de natuur te behandelen als iets dat simpelweg overwonnen moet worden.
Visueel blijft Nausicaä of the Valley of the Wind indrukwekkend. De wereld voelt uitgestrekt en vreemd, met luchtschepen, maskers, insecten en landschappen die tegelijk gevaarlijk en prachtig zijn. De animatie heeft misschien niet altijd de verfijning van latere Ghibli-films, maar juist die rauwere energie geeft de film karakter. Dit is Miyazaki als visionair in volle opbouw, al is het fundament al ijzersterk.
Waarom we deze film nooit mogen vergeten:
Nausicaä of the Valley of the Wind bevat bijna alles wat Miyazaki later zou blijven onderzoeken: sterke vrouwelijke hoofdpersonages, ecologische waarschuwingen, kritiek op oorlog en een diep geloof in begrip als tegenkracht tegen vernietiging. Zonder Nausicaä is het moeilijk om Studio Ghibli zoals we dat kennen voor te stellen.
Kijktip:
Let vooral op hoe de film vijandschap opbouwt en vervolgens ondermijnt. Bij Miyazaki is de grootste vijand vaak niet een monster, maar het onvermogen van mensen om verder te kijken dan hun eigen angst.
2. My Neighbor Totoro (1988)
Regisseur: Hayao Miyazaki
My Neighbor Totoro is misschien wel Miyazaki’s meest pure ode aan kinderlijke verwondering. De film volgt de zusjes Satsuki en Mei, die met hun vader naar het platteland verhuizen terwijl hun moeder in het ziekenhuis ligt. In en rond hun nieuwe huis ontdekken ze mysterieuze bosgeesten, waaronder de inmiddels iconische Totoro: groot, zacht, vreemd, stil en toch onmiddellijk geruststellend.
Wat My Neighbor Totoro zo bijzonder maakt, is hoe weinig de film nodig heeft om magisch te zijn. Er is geen traditionele schurk. Geen epische strijd. Geen groot kwaad dat verslagen moet worden. De spanning zit in afwezigheid, onzekerheid en wachten. De moeder van de meisjes is ziek, en die zorg hangt als een zachte schaduw over de film. Miyazaki maakt daar geen melodrama van, maar laat het voelen zoals kinderen angst vaak ervaren: in flarden, vragen, stemmingen en momenten waarop volwassenen net iets te geruststellend klinken.
Totoro zelf is een van de mooiste creaties uit de animatie geschiedenis, juist omdat hij niet wordt uitgelegd. Hij is geen pratende mascotte met een missie en een merchandise-monoloog. Hij bestaat. Hij slaapt, gromt, reist met een kattenbus en verschijnt wanneer de wereld even groter en geheimzinniger wordt dan normaal. Voor kinderen is hij een wonder. Voor volwassenen is hij misschien nog iets kostbaarders: een herinnering aan hoe het voelde toen de wereld nog vol verborgen deuren zat.
De film is ook een meesterwerk in sfeer. Het ritselen van bladeren, de regen bij de bushalte, het stof in een oud huis, het geluid van blote voeten op houten vloeren: alles krijgt aandacht. Miyazaki begrijpt dat magie niet altijd uit spectaculaire gebeurtenissen hoeft te komen. Soms zit magie in wachten naast een weg terwijl de regen valt en naast je ineens een gigantisch boswezen staat met een blad op zijn hoofd. Eerlijk is eerlijk, het openbaar vervoer zou er flink op vooruitgaan.
Waarom we deze film nooit mogen vergeten:
My Neighbor Totoro bewijst dat een kinderfilm diep kan zijn zonder zwaar te worden. De film vangt het gevoel van jeugd, natuur, angst en troost met een zachtheid die zeldzaam is. Totoro is niet alleen een icoon, maar een symbool van verbeelding als veilige plek.
Kijktip:
Kijk deze film niet alleen als nostalgische klassieker, maar als oefening in aandacht. Let op hoe langzaam de film durft te zijn. Juist die rust maakt de wonderlijke momenten zo krachtig.
3. Princess Mononoke (1997)
Regisseur: Hayao Miyazaki
Met Princess Mononoke maakte Hayao Miyazaki een van zijn meest ambitieuze en complexe films. De film speelt zich af in een mythisch historisch Japan, waar de jonge prins Ashitaka wordt vervloekt na een aanval van een demonisch zwijn. Zijn zoektocht naar genezing brengt hem in een conflict tussen de mensen van Iron Town, geleid door Lady Eboshi, en de geesten van het bos, waaronder San, een meisje dat door wolven is opgevoed.
Waar My Neighbor Totoro zacht en troostrijk is, is Princess Mononoke wild, woedend en moreel ingewikkeld. Dit is Miyazaki op zijn meest epische, maar ook op zijn meest genuanceerde. De strijd tussen mens en natuur wordt niet simpel voorgesteld als goed tegen kwaad. Lady Eboshi vernietigt bossen en doodt goden, maar ze biedt ook bescherming aan mensen die door de samenleving zijn verstoten. San vecht namens het bos, maar haar haat voor mensen maakt haar blind voor hun kwetsbaarheid. Ashitaka probeert niet te winnen, maar te zien. Zijn beroemde houding, kijken zonder haat, is misschien wel de morele kern van de film.
De kracht van Princess Mononoke zit in die weigering om makkelijke antwoorden te geven. De natuur is prachtig, maar ook angstaanjagend. De mensheid is destructief, maar niet zonder hoop. Technologie brengt vooruitgang en verwoesting tegelijk. Miyazaki vraagt niet simpelweg of we voor mens of natuur kiezen. Hij laat zien dat we moeten leren leven met de gevolgen van onze keuzes, en dat harmonie geen romantisch eindpunt is, maar een moeilijke, voortdurende opdracht.
Visueel is de film overweldigend. De bosgeesten, de nachtelijke landschappen, de wolfgod Moro, de hertenachtige Forest Spirit en de bloederige gevechten hebben een kracht die nog steeds overeind blijft. Princess Mononoke is vaak mooi, maar nooit vrijblijvend mooi. Elk beeld lijkt te zeggen dat schoonheid kwetsbaar is, en dat kwetsbaarheid verdediging verdient.
Ook San is een van Miyazaki’s meest memorabele personages. Ze is geen nette heldin, maar een woeste, gekwetste overlever. Haar band met Ashitaka is geen eenvoudige romance, maar een ontmoeting tussen twee mensen die elkaar proberen te begrijpen zonder elkaars wereld volledig te kunnen bewonen. Dat is veel interessanter dan een standaard liefdesverhaal. En eerlijk gezegd ook veel gezonder dan de meeste fantasy romances waarin twee blikken en een draak genoeg zijn voor eeuwige trouw.
Waarom we deze film nooit mogen vergeten:
Princess Mononoke is een monumentale animatiefilm over ecologie, industrie, oorlog en morele complexiteit. Het is Miyazaki’s grote waarschuwing tegen menselijke hoogmoed, maar ook een film die weigert hoop op te geven.
Kijktip:
Kijk deze film met aandacht voor Lady Eboshi. Het is makkelijk om haar als vijand te zien, maar juist haar dubbelheid maakt de film zo sterk. Miyazaki’s wereld wordt pas echt interessant wanneer niemand volledig onschuldig is.
4. Spirited Away (2001)
Regisseur: Hayao Miyazaki
Spirited Away is misschien Miyazaki’s beroemdste film, en terecht. De film volgt Chihiro, een tienjarig meisje dat met haar ouders onderweg is naar een nieuw huis. Wanneer haar ouders veranderen in varkens nadat ze eten van de geestenwereld hebben gegeten, komt Chihiro terecht in een badhuis voor goden, geesten en vreemde wezens. Daar moet ze werken voor de heks Yubaba en langzaam leren wie ze is, wat ze waard is en hoe ze haar naam niet kwijtraakt.
Wat Spirited Away zo briljant maakt, is hoe natuurlijk de film het absurde presenteert. Een stinkende riviergod, een trein die over water rijdt, zwarte roetwezentjes, een jongen die ook een draak is, een eenzame geest met een masker, een baby van gigantisch formaat: alles voelt vreemd, maar nooit willekeurig. Miyazaki bouwt een wereld met een eigen logica. Je begrijpt niet altijd de regels, maar je voelt dat ze bestaan.
Chihiro is een geweldige hoofdpersoon omdat ze niet begint als klassieke heldin. Ze is bang, mokt, klaagt en wil vooral terug naar normaal. Juist daardoor is haar groei zo overtuigend. Ze wordt niet moedig omdat iemand haar vertelt dat ze bijzonder is. Ze wordt moedig doordat ze handelt, werkt, helpt en volhoudt. In de wereld van Spirited Away is identiteit iets dat je kunt verliezen als je je naam vergeet, maar ook iets dat je kunt versterken door trouw te blijven aan jezelf.
De film zit vol thema’s: hebzucht, consumptie, arbeid, vervuiling, volwassen worden, herinnering, identiteit en kapitalistische druk. Het badhuis is een wonderlijke plek, maar ook een werkplek waar iedereen onderdeel is van een systeem. Yubaba is angstaanjagend, maar ook praktisch. No-Face is beangstigend, maar vooral leeg en hongerig naar verbinding. Zoals zo vaak bij Miyazaki zit het kwaad niet simpelweg in één persoon. Het zit in verlangens die uit balans raken.
Visueel is Spirited Away een feest dat nooit leeg wordt. Elk hoekje van het badhuis leeft. De geesten zijn grappig, griezelig, ontroerend en soms ronduit bizar. De film heeft een zeldzame combinatie van droomlogica en emotionele helderheid. Je kunt hem als kind beleven als avontuur en als volwassene zien als een film over werk, verlies, naam, herinnering en het ongemakkelijke begin van zelfstandigheid. Dat is de magie: de film verandert mee met degene die kijkt.
Waarom we deze film nooit mogen vergeten:
Spirited Away is een van de grote meesterwerken van de animatiefilm. De film combineert verbeeldingskracht, thematische rijkdom en emotionele groei op een manier die bijna moeiteloos lijkt. Chihiro’s reis is tegelijk specifiek Japans, universeel herkenbaar en volstrekt uniek.
Kijktip:
Let bij een herziening vooral op No-Face. Hij is meer dan een griezelig figuur. Zijn gedrag verandert afhankelijk van de omgeving waarin hij zich bevindt, waardoor hij een van Miyazaki’s meest fascinerende symbolen wordt.
Waarom Hayao Miyazaki blijft hangen
Hayao Miyazaki maakt films die voelen alsof ze uit herinneringen komen die we nooit zelf hebben gehad. Zijn werelden zijn vreemd, maar vertrouwd. Zijn verhalen zijn toegankelijk, maar nooit simpel. Zijn personages zijn jong, oud, menselijk, dierlijk, goddelijk of iets daartussenin, maar bijna altijd zoekend naar evenwicht.
Nausicaä of the Valley of the Wind, My Neighbor Totoro, Princess Mononoke en Spirited Away laten vier kanten van zijn kunstenaarschap zien. Nausicaä toont zijn ecologische visie en zijn geloof in empathie. Totoro vangt de zachtheid van kinderlijke verwondering. Princess Mononoke laat zijn morele complexiteit en woede over vernietiging zien. Spirited Away bundelt zijn fantasie, thematische rijkdom en emotionele precisie in een wereld die blijft nazinderen.
Wat Miyazaki zo bijzonder maakt, is dat hij animatie nooit gebruikt als ontsnapping uit de werkelijkheid, maar als manier om die werkelijkheid dieper te voelen. Zijn films gaan over oorlog, verlies, ziekte, vervuiling, angst, werkdruk en volwassen worden, maar ze blijven geloven in schoonheid. Niet in makkelijke schoonheid, niet in suikerzoete hoop, maar in schoonheid die overeind blijft ondanks alles.
Daarom mogen we zijn films nooit vergeten. Ze herinneren ons eraan dat verwondering geen vlucht is. Het is een manier van kijken. En soms is dat precies wat we nodig hebben: even opnieuw leren kijken naar bossen, wolken, treinen, oude huizen, vreemde geesten en mensen die proberen beter te zijn dan hun angst.
