Introductie:
Sommige films zijn gemaakt voor het moment. Andere lijken jarenlang geduldig te wachten tot je ze opnieuw opzet. 1998 leverde opvallend veel films uit die in die tweede categorie passen. Verhalen waarbij je tijdens de eerste kijkbeurt vooral bezig bent met wat er gebeurt, terwijl je de tweede keer ontdekt hoeveel betekenis er verborgen zit in de manier waarop het gebeurt.
Voor deze nieuwe aflevering kiezen we drie totaal verschillende films uit 1998. Een surrealistisch mysterie, een oorlogsepos en een psychologische komedie. Op papier hebben ze weinig met elkaar gemeen. Toch delen ze één belangrijke eigenschap: voorkennis maakt ze niet minder interessant, maar juist beter.
Bij Panda Bytes gaan we daarom opnieuw terug naar 1998. Niet met een roze nostalgische bril, maar om te ontdekken welke details we de eerste keer misschien gewoon voorbij hebben laten lopen.
The Truman Show (1998)
Er zijn films waarvan het uitgangspunt zo bekend is geworden dat het bijna moeilijk voor te stellen is hoe bijzonder het ooit moet hebben gevoeld. The Truman Show is daar een uitstekend voorbeeld van.
Truman Burbank leidt een ogenschijnlijk perfect leven. Hij woont in een keurige gemeenschap, heeft werk, buren, vrienden en een echtgenote. Alleen weet Truman één belangrijk detail niet: zijn volledige bestaan is een televisie programma. De mensen om hem heen zijn acteurs en zijn wereld is in werkelijkheid een gigantische televisiestudio.
Tijdens een eerste kijkbeurt draait veel van het plezier om Trumans ontdekking. Kleine foutjes beginnen zijn perfecte werkelijkheid binnen te dringen. Voorwerpen verschijnen waar ze niet horen, mensen gedragen zich vreemd en gebeurtenissen lijken soms nét iets te zorgvuldig georganiseerd.
We weten als kijker meer dan Truman en juist daardoor ontstaat een merkwaardige spanning. We wachten tot hij eindelijk ziet wat voor ons al duidelijk is.
Bij een tweede kijkbeurt verandert dat.
Een perfecte wereld die helemaal niet perfect is
Wanneer we precies weten hoe Trumans wereld functioneert, worden de eerste scènes veel interessanter. Opeens zien we hoe vrijwel ieder gesprek bedoeld is om hem binnen zijn kunstmatige werkelijkheid te houden.
Zijn omgeving is vriendelijk, maar die vriendelijkheid krijgt iets beklemmends.
Zelfs doodgewone momenten beginnen vreemd te voelen. Een buurman die goedemorgen zegt. Een echtgenote die enthousiast een product laat zien. Een vriend die precies op het juiste moment verschijnt.
Iedereen speelt mee.
Behalve Truman.
Dat maakt de film bij herziening verrassend ongemakkelijk. De vrolijke kleuren en perfecte gazons beginnen meer op muren te lijken.
Jim Carrey wordt beter bij iedere kijkbeurt
Jim Carrey stond in 1998 vooral bekend om zijn uitbundige komische rollen. In The Truman Show gebruikt hij die energie aanvankelijk ook, maar langzaam trekt hij de komedie terug.
Bij een tweede kijkbeurt zie je die verandering eerder beginnen.
Truman glimlacht veel, maar soms duurt zijn glimlach nét te lang. Zijn enthousiasme voelt regelmatig als aangeleerd gedrag. Naarmate hij meer twijfelt aan zijn omgeving, verandert ook Carreys lichaamstaal.
Dat maakt zijn uiteindelijke behoefte aan vrijheid veel krachtiger.
De film gaat uiteindelijk niet over televisie. Hij gaat over autonomie. Hoeveel betekenis heeft een comfortabel leven wanneer iemand anders iedere keuze voor je heeft gemaakt?
Die vraag voelt inmiddels misschien zelfs relevanter dan in 1998. We delen vrijwillig delen van ons dagelijks leven met onbekenden, algoritmes volgen onze voorkeuren en online aandacht is een handelsproduct geworden.
Truman zou waarschijnlijk één blik op sociale media werpen en onmiddellijk weer terugvaren naar Seahaven.
Waarom The Truman Show beter wordt bij herziening
Bij de eerste kijkbeurt willen we vooral dat Truman ontsnapt.
Bij de tweede kijkbeurt zien we hoeveel moeite zijn omgeving doet om ervoor te zorgen dat hij überhaupt nooit op het idee komt.
Daardoor verandert de film van een slimme satire in een veel interessantere studie over controle, angst en vrijheid.
Kijktip: let tijdens een tweede kijkbeurt vooral op de gesprekken tussen Truman en zijn vrouw. Zodra je weet wat zij werkelijk aan het doen is, krijgen zelfs de meest gewone gesprekken een ongemakkelijke lading.
The Thin Red Line (1998)
Wie The Thin Red Line voor het eerst bekijkt met de verwachting een traditionele oorlogsfilm te zien, kan behoorlijk verrast worden.
Er zijn soldaten. Er zijn gevechten. Er is angst, geweld en chaos. Maar regisseur Terrence Malick lijkt minstens zo geïnteresseerd in wuivend gras, zonlicht tussen bladeren en de gedachten van zijn personages.
Tijdens een eerste kijkbeurt kan dat afstandelijk voelen. Zeker omdat de film geen klassieke hoofdpersoon heeft die ons netjes van begin tot eind door het verhaal leidt.
Bij herziening blijkt juist dat een van de grootste kwaliteiten.
Geen verhaal over één soldaat
The Thin Red Line behandelt oorlog niet als het avontuur van één held. De personages verschijnen, verdwijnen en maken plaats voor anderen. Hun gedachten vloeien soms bijna in elkaar over.
Dat kan de eerste keer desoriënterend zijn.
Bij een tweede kijkbeurt ontstaat een ander beeld. De individuele soldaten zijn belangrijk, maar ze maken tegelijkertijd deel uit van iets dat veel groter is dan zijzelf.
De film vraagt niet alleen wat oorlog met mensen doet. Hij vraagt waarom geweld überhaupt zo’n vanzelfsprekend onderdeel van de menselijke geschiedenis is.
Daar tegenover plaatst Malick voortdurend de natuur.
Terwijl mensen elkaar bevechten, groeit het gras gewoon verder. Vogels vliegen weg. Bomen bewegen in de wind. De wereld lijkt nauwelijks onder de indruk van onze enorme menselijke conflicten.
Dat contrast wordt bij herziening steeds sterker.
Stilte tussen het geweld
Waar veel oorlogsfilms hun grootste impact vinden in veldslagen, zijn het hier regelmatig de rustige momenten die blijven hangen.
Een soldaat die kijkt.
Een herinnering aan thuis.
Water dat beweegt.
Een paar seconden waarin niemand schiet.
Tijdens de eerste kijkbeurt kunnen zulke scènes voelen alsof de film vertraagt. Bij de tweede keer merk je dat ze juist essentieel zijn. Ze plaatsen het geweld in perspectief.
De oorlog wordt daardoor niet groter, maar kleiner. Mensen vechten om heuvels en stukken grond terwijl de natuur om hen heen onverstoorbaar doorgaat.
Dat maakt The Thin Red Line bij herziening steeds melancholischer.
Waarom The Thin Red Line beter wordt bij herziening
Zodra je stopt met wachten op een traditionele oorlogsstructuur, opent de film zich.
Je hoeft niet meer voortdurend te bepalen wie de hoofdpersoon is of waar het verhaal precies naartoe gaat. Daardoor ontstaat ruimte voor de beelden, gedachten en contrasten.
De film wordt minder een verhaal over een specifieke veldslag en meer een meditatie over menselijk geweld.
Kijktip: probeer bij een tweede kijkbeurt bewust te letten op de overgang tussen geweld en natuurbeelden. Die tegenstelling vormt een belangrijk deel van de betekenis van de film.
The Big Lebowski (1998)
Sommige films worden bij een tweede kijkbeurt duidelijker.
The Big Lebowski wordt eigenlijk alleen maar vreemder.
En wonderlijk genoeg is dat precies waarom hij beter wordt.
Jeffrey Lebowski, beter bekend als The Dude, raakt door een persoonsverwisseling betrokken bij een ontvoering, losgeld, criminelen, excentrieke miljonairs en een groeiende verzameling situaties waar hij eigenlijk helemaal niets mee te maken wil hebben.
Tijdens de eerste kijkbeurt probeer je waarschijnlijk nog serieus te volgen wat er gebeurt.
Dat is je eerste fout.
Het mysterie is eigenlijk niet zo belangrijk
De film gebruikt de structuur van een klassieke detectivefilm, maar lijkt voortdurend te vergeten dat een detectiveverhaal normaal gesproken naar een bevredigende oplossing moet werken.
The Dude onderzoekt weinig.
Hij struikelt vooral van situatie naar situatie.
En Walter helpt niet bepaald.
Bij een eerste kijkbeurt kan de plot daardoor verrassend ingewikkeld lijken. Wie heeft het geld? Wie liegt tegen wie? Wat heeft die ene persoon hiermee te maken?
Bij herziening ontdek je dat het antwoord meestal is: minder dan je dacht.
De plot is vooral een kapstok waaraan de Coen-broers een verzameling bizarre personages, gesprekken en observaties ophangen.
En zodra je dat accepteert, wordt de film aanzienlijk leuker.
De dialogen worden steeds grappiger
Veel humor in The Big Lebowski zit niet in traditionele grappen, maar in herhaling.
Personages nemen woorden van elkaar over. Zinnen keren later terug in een compleet andere context. Mensen praten eindeloos zonder werkelijk naar elkaar te luisteren.
Bij een eerste kijkbeurt vliegen veel van die details voorbij.
De tweede keer begin je patronen te herkennen.
De derde keer waarschijnlijk nog meer.
En ergens rond kijkbeurt vijf realiseer je je misschien dat je zelf zinnen uit de film bent gaan gebruiken. Op dat moment is verzet vermoedelijk zinloos.
The Dude als merkwaardig stabiel middelpunt
Het grappigste aan de film is misschien dat The Dude, ondanks alle chaos om hem heen, nauwelijks verandert.
Andere personages schreeuwen, manipuleren, dreigen en maken grootse plannen. The Dude wil voornamelijk dat zijn tapijt wordt vergoed en dat iedereen een beetje normaal doet.
Juist bij herziening wordt duidelijk hoe belangrijk dat contrast is.
The Dude lijkt aanvankelijk de minst verantwoordelijke persoon in de film. Maar vergeleken met vrijwel iedereen om hem heen begint hij langzaam opvallend redelijk te lijken.
Dat is misschien de mooiste grap van allemaal.
Waarom The Big Lebowski beter wordt bij herziening
Omdat je tijdens een tweede kijkbeurt niet meer hoeft te vechten met de plot.
Je weet dat de omwegen belangrijker zijn dan de bestemming. Daardoor kun je genieten van ritme, taal, vreemde details en de merkwaardige logica van de personages.
The Big Lebowski is geen film die je oplost. Het is een film waarin je langzaam leert wonen.
Kijktip: let tijdens een tweede kijkbeurt op woorden en zinnen die The Dude van andere personages overneemt. De dialogen zijn veel zorgvuldiger geconstrueerd dan hun losse karakter doet vermoeden.
Waarom juist deze drie films uit 1998 een tweede kijkbeurt verdienen
Op het eerste gezicht kunnen The Truman Show, The Thin Red Line en The Big Lebowski nauwelijks verder uit elkaar liggen.
De eerste gebruikt satire om over vrijheid en controle te praten. De tweede kijkt via oorlog naar geweld, natuur en sterfelijkheid. De derde neemt een misdaadverhaal, schudt het flink door elkaar en laat vervolgens The Dude door de brokstukken wandelen.
Toch gebeurt bij alle drie tijdens een tweede kijkbeurt hetzelfde.
Het plot wordt minder belangrijk en de betekenis groter.
Bij The Truman Show kennen we het geheim en kunnen we daardoor beter zien hoe zorgvuldig Trumans werkelijkheid wordt gemanipuleerd.
Bij The Thin Red Line weten we dat we geen conventionele oorlogsfilm hoeven te verwachten en ontstaat ruimte voor de filosofische laag.
Bij The Big Lebowski stoppen we eindelijk met proberen de wirwar van gebeurtenissen volledig onder controle te krijgen. Een verstandig besluit, want Walter heeft al genoeg behoefte aan controle voor iedereen.
Dat is uiteindelijk waarom sommige films zo goed ouder worden. Niet omdat ze onveranderd blijven, maar omdat onze verhouding ertoe verandert.
Tijdens een eerste kijkbeurt willen we weten wat er gebeurt.
Tijdens een tweede kijkbeurt kunnen we eindelijk aandacht besteden aan waarom het werkt.
En soms blijkt daar een compleet andere film op ons te wachten.
Welke film uit 1998 vond jij bij een tweede kijkbeurt beter dan bij de eerste?
Lees ookNieuw op Disney+ deze week: Adults groeit niet echt op en The Shards wordt steeds duisterderOnderwerpen
Film NieuwsMeer uit Film Nieuws
Alles uit Film Nieuws
Films & SeriesNieuw op HBO Max deze week: Lanterns duikt dieper het mysterie in en Rohan trekt opnieuw ten strijde
Films & SeriesNieuw op Netflix deze week: Robert De Niro jaagt op The Whisper Man en Shrek keert terug naar het moeras
Film NieuwsThe Rivals of Amziah King gezien? Dit zijn 5 perfecte vervolgtips
Nog lang niet uitgelezen?
Elke dag nieuwe artikelen over films, series, games en tech. Met een humoristische twist, maar altijd eerlijk.
