Introductie:
We zijn aangekomen bij 1997, een filmjaar waarin grote publieksfilms naast opvallend donkere, intelligente en eigenzinnige producties stonden. Het mooie is dat sommige van die films na bijna dertig jaar nog altijd verrassend fris aanvoelen. Sterker nog, een aantal wordt interessanter wanneer je precies weet wat er gaat gebeuren.
Dat is het bijzondere aan een tweede kijkbeurt. De eerste keer volgen we het verhaal en wachten we op antwoorden. De tweede keer hoeven we nergens meer achteraan te rennen. We kunnen kijken naar details, camerawerk, acteerprestaties en aanwijzingen die eerder ongemerkt voorbijgingen.
Voor deze aflevering kiezen we drie films uit 1997 die daar uitstekend voor geschikt zijn. Drie totaal verschillende verhalen die bewijzen dat voorkennis een film niet hoeft te verpesten. Soms begint het echte kijken juist daarna.
L.A. Confidential (1997)
Bij een eerste kijkbeurt vraagt L.A. Confidential behoorlijk wat aandacht. We krijgen verschillende politieagenten, journalisten, corrupte belangen en misdaadzaken voorgeschoteld die langzaam met elkaar verbonden raken. Namen vliegen voorbij en vrijwel iedereen lijkt een eigen agenda te hebben.
Het is een heerlijke misdaadpuzzel, maar tijdens die eerste kijkbeurt ben je vooral bezig alle stukjes op hun plaats te krijgen.
Bij herziening verandert dat volledig.
Drie mannen, drie ideeën over rechtvaardigheid
Centraal staan drie politieagenten die allemaal een andere verhouding tot hun beroep hebben.
Ed Exley gelooft in regels, carrière en procedure. Bud White vertrouwt eerder op zijn vuisten dan op papierwerk. Jack Vincennes beweegt ergens tussen politieagent en beroemdheid, comfortabel in een wereld waarin publiciteit bijna net zo belangrijk is als gerechtigheid.
Bij een eerste kijkbeurt lijken het vooral drie contrasterende personages. De tweede keer zie je hoe zorgvuldig hun ontwikkeling in elkaar grijpt.
Iedere man heeft een zwakte die aanvankelijk bijna zijn identiteit bepaalt. Naarmate het verhaal vordert, worden juist die zwaktes getest.
Daardoor wordt L.A. Confidential bij herziening minder een verhaal over het oplossen van een misdaad en meer een film over integriteit.
Los Angeles als mooie leugen
Ook de stad zelf wordt interessanter.
Het Los Angeles van de film glanst. Filmsterren, luxe huizen en prachtige auto’s suggereren een wereld waarin iedereen dicht bij succes kan komen. Daaronder zit corruptie, geweld en manipulatie.
Dat contrast is essentieel.
Bij herziening zie je steeds beter hoe vaak uiterlijk en werkelijkheid tegenover elkaar worden geplaatst. Mensen verkopen een versie van zichzelf. Politieagenten onderhouden reputaties. De media maken verhalen aantrekkelijker dan ze werkelijk zijn.
Iedereen speelt een rol.
De vraag is alleen wie uiteindelijk nog weet wie hij werkelijk is.
Waarom L.A. Confidential beter wordt bij herziening
Wanneer je eenmaal weet hoe de verschillende belangen samenkomen, kun je veel meer genieten van de voorbereiding. Kleine gesprekken die eerst functioneel leken, blijken belangrijke informatie te bevatten. Bijpersonages krijgen meer betekenis en bepaalde reacties verraden veel eerder wat er werkelijk speelt.
Ook het acteerwerk wordt rijker. Russell Crowe, Guy Pearce en Kevin Spacey spelen personages die voortdurend balanceren tussen wie ze zijn en wie ze willen lijken.
De film is daardoor de tweede keer minder een puzzel en meer een karakterstudie.
Kijktip: let bij herziening vooral op de eerste ontmoetingen tussen de belangrijkste personages. Hun onderlinge conflicten en zwaktes worden verrassend vroeg vastgelegd.
Lost Highway (1997)
En dan gaan we van een film waarin uiteindelijk behoorlijk veel duidelijk wordt naar David Lynch.
Succes ermee.
Lost Highway behoort tot die films waarbij de eerste kijkbeurt gemakkelijk eindigt met een paar minuten zwijgend naar de aftiteling kijken. Het verhaal begint bij Fred Madison en zijn vrouw Renée, maar verandert onderweg zo ingrijpend dat iedere poging om alles letterlijk te volgen steeds moeilijker wordt.
Dat kan frustreren.
Maar juist daarom is een tweede kijkbeurt zo interessant.
Geen puzzel met één oplossing
De natuurlijke reactie op Lost Highway is zoeken naar logica.
Wie is wie? Wat is echt? Wanneer vindt iets plaats? Hoe kunnen twee schijnbaar verschillende verhalen met elkaar verbonden zijn?
Dat zijn begrijpelijke vragen, maar ze kunnen ook afleiden van wat de film probeert te bereiken.
Bij herziening wordt duidelijker dat Lynch minder geïnteresseerd is in feitelijke werkelijkheid dan in psychologische werkelijkheid. Schuld, verlangen, jaloezie en zelfbedrog vervormen wat we zien.
De film gedraagt zich daardoor bijna als een nachtmerrie.
In dromen accepteren we zonder problemen dat een kamer ineens een andere kamer wordt of dat iemand tegelijkertijd bekend en onbekend voelt. Pas wanneer we wakker worden, proberen we er logica aan te geven.
Lost Highway weigert wakker te worden.
De sfeer vertelt het verhaal
Bij een tweede kijkbeurt kun je daarom beter aandacht besteden aan sfeer.
Donkere gangen. Lege ruimtes. Onheilspellende geluiden. Lange stiltes waarin nauwelijks iets gebeurt en toch alles verkeerd voelt.
De film maakt van gewone plekken bedreigende ruimtes.
Zelfs een huis kan onveilig worden wanneer het gevoel ontstaat dat iemand kijkt.
Dat maakt de mysterieuze videobanden zo effectief. Ze tonen niet iets spectaculairs. Ze tonen iets vertrouwds vanuit een perspectief dat er niet hoort te zijn.
Soms is een camera die naar je voordeur kijkt enger dan twintig digitale monsters. Zeker wanneer niemand weet wie hem daar heeft neergezet.
Een tweede kijkbeurt verandert de ervaring
Zodra je accepteert dat niet iedere gebeurtenis letterlijk verklaard hoeft te worden, ontstaat er ruimte voor thema’s.
Identiteit blijkt vloeibaar. Verlangen verandert herinneringen. Schuld kan zo ondraaglijk worden dat iemand een andere versie van zichzelf nodig heeft om ermee te leven.
Daarmee wordt de film emotioneel begrijpelijker, zelfs wanneer hij narratief mysterieus blijft.
Kijktip: probeer bij herziening niet iedere scène op een exacte tijdlijn te plaatsen. Let op terugkerende gevoelens, beelden en geluiden. De emotionele logica is belangrijker dan de chronologische.
Starship Troopers (1997)
Van alle films in deze lijst is Starship Troopers misschien wel het mooiste voorbeeld van een film die compleet kan veranderen tijdens een tweede kijkbeurt.
De eerste keer lijkt het een overdreven sciencefiction actiefilm.
Jonge soldaten gaan de ruimte in. Gigantische insecten bedreigen de mensheid. Er wordt geschoten, geschreeuwd en bijzonder weinig verstandig overleg gepleegd.
Prima zaterdagavond dus.
Maar kijk nog een keer.
De propaganda zit overal
Starship Troopers is veel satirischer dan zijn oppervlakte aanvankelijk doet vermoeden.
De wereld waarin Johnny Rico en zijn vrienden leven wordt voortdurend gepresenteerd als aantrekkelijk, ordelijk en heroïsch. Dienstbaarheid aan de staat wordt verheerlijkt en militaire deelname wordt gekoppeld aan burgerschap en sociale status.
De film presenteert dat alles met een brede glimlach.
En precies daar zit de grap.
Bij een tweede kijkbeurt worden de propagandafilmpjes veel belangrijker. Ze zijn niet zomaar komische onderbrekingen, maar laten zien hoe de samenleving informatie verpakt.
Oorlog wordt entertainment.
Dood wordt statistiek.
Rekrutering wordt reclame.
En ondertussen blijven de uniformen verdacht netjes.
De personages hoeven de satire niet te begrijpen
Een van de slimste aspecten van de film is dat de personages zelf nauwelijks lijken te beseffen in wat voor systeem ze leven.
Zij nemen hun wereld serieus.
Daardoor hoeft de film geen personage te introduceren dat naar de camera kijkt en uitlegt dat militarisme misschien geen geweldig idee is. De satire ontstaat juist doordat alles als normaal wordt gepresenteerd.
Bij een eerste kijkbeurt kun je daardoor meegaan in het avontuur. Bij de tweede zie je steeds vaker hoe bewust overdreven het allemaal is.
Zelfs het uiterlijk van de personages speelt mee. Ze zijn jong, aantrekkelijk en enthousiast. Het lijkt bijna op een televisiereclame waarin iedereen toevallig een machinegeweer heeft gekregen.
De vijand wordt ook interessanter
Bij herziening ontstaat bovendien een ongemakkelijke vraag: hoeveel weten we eigenlijk over de Bugs?
We zien ze voornamelijk vanuit het perspectief van mensen die al hebben besloten dat vernietiging noodzakelijk is. Informatie bereikt ons via militaire communicatie en propaganda.
Dat betekent niet dat de insecten plots gezellige buren blijken die alleen wat suiker kwamen lenen. De film laat wel bewust ruimte voor twijfel over de manier waarop oorlog wordt verkocht.
En juist die twijfel maakt Starship Troopers zoveel interessanter dan een eenvoudige strijd tussen mensen en monsters.
Waarom Starship Troopers beter wordt bij herziening
De eerste kijkbeurt werkt als actie.
De tweede werkt als satire.
En wanneer die twee lagen eenmaal tegelijk zichtbaar zijn, wordt de film aanzienlijk rijker. Het spektakel verdwijnt niet, maar krijgt een wrange bijsmaak.
Kijktip: let bij een tweede kijkbeurt vooral op nieuwsuitzendingen, reclames en militaire toespraken. Vraag jezelf steeds af wie deze informatie presenteert en welk gedrag ermee wordt aangemoedigd.
Waarom films uit 1997 zo goed kunnen blijven groeien
L.A. Confidential, Lost Highway en Starship Troopers lijken nauwelijks familie van elkaar. Toch spelen ze alle drie met perceptie.
In L.A. Confidential zien we een aantrekkelijke stad waar achter de façade corruptie schuilgaat.
Lost Highway maakt onze waarneming zelf onbetrouwbaar en laat zien hoe identiteit en herinnering kunnen vervormen.
Starship Troopers presenteert propaganda alsof het normale informatie is en wacht vervolgens rustig af of we het doorhebben.
Dat maakt deze drie films uit 1997 bijzonder geschikt voor herziening.
De eerste keer zien we wat de film ons toont.
De tweede keer beginnen we ons af te vragen waarom hij het precies op die manier toont.
En daar wordt cinema interessant.
Een tweede kijkbeurt is daarom niet simpelweg dezelfde film nog een keer afspelen. Soms blijkt het bijna een andere ervaring te zijn. Het verhaal is hetzelfde, maar wij kijken anders.
En precies daarom blijven we terugkomen.
Welke film uit 1997 bleek voor jou bij een tweede kijkbeurt veel beter dan je aanvankelijk dacht?
Lees ookRegisseurs & Reminders: 4 films die we nooit mogen vergeten van Louis MalleOnderwerpen
Film NieuwsMeer uit Film Nieuws
Alles uit Film Nieuws
Films & SeriesNieuw op Disney+ deze week: Furious jaagt verder, The Shards wordt grimmiger en Futurama blijft heerlijk ontsporen
Films & SeriesNieuw op HBO Max deze week: Lanterns steekt het licht aan en Mary Bennet blijft haar eigen pad zoeken
Films & SeriesNieuw op Netflix deze week: Outer Banks neemt afscheid, Zweedse seriemoorden en chaos rond Boeing
Nog lang niet uitgelezen?
Elke dag nieuwe artikelen over films, series, games en tech. Met een humoristische twist, maar altijd eerlijk.
