Introductie:
We zijn inmiddels aangekomen bij 1996, een filmjaar dat op het eerste gezicht misschien minder vaak wordt genoemd dan de absolute topjaren eromheen. Toch verscheen er een opmerkelijke verzameling films die de tand des tijds uitstekend heeft doorstaan. Sommige daarvan worden zelfs interessanter wanneer we ze voor de tweede keer bekijken.
Dat is precies waar deze reeks om draait. Bij een eerste kijkbeurt willen we weten wat er gebeurt. We volgen personages, proberen mysteries te begrijpen en wachten op de ontknoping. Zodra we het verhaal kennen, ontstaat bij herziening ruimte voor iets anders. We zien hoe een film is opgebouwd, herkennen vooruitwijzingen en merken details op die eerder onbelangrijk leken.
Voor deze terugblik op 1996 kiezen we drie films die daar uitstekend voor geschikt zijn: Fargo, Trainspotting en The Cable Guy. Drie totaal verschillende producties, maar allemaal films die onder hun herkenbare buitenkant iets donkerders en interessanters verbergen.
Bij Panda Bytes gaan we dus opnieuw terug naar een tijd van videobanden, grote televisies en internet verbindingen die klonken alsof er ergens een robot vastzat in een koffiezet apparaat.
Fargo (1996)
Wie Fargo voor het eerst ziet, kan aanvankelijk moeite hebben om de toon te bepalen. Is dit een misdaad film? Een zwarte komedie? Een tragedie? De Coen-broers beantwoorden die vraag eigenlijk door te zeggen: waarom zouden we kiezen?
Het verhaal begint met Jerry Lundegaard, een autoverkoper die financiële problemen probeert op te lossen door twee criminelen in te huren om zijn eigen vrouw te ontvoeren. Het plan moet eenvoudig zijn. Zijn rijke schoonvader betaalt het losgeld, Jerry houdt een deel en iedereen gaat daarna vermoedelijk weer verder met zijn leven.
Dat plan houdt ongeveer net zo lang stand als een sneeuwpop in een sauna.
De ramp begint met kleine leugens
Tijdens een eerste kijkbeurt wordt Fargo steeds spannender omdat Jerry’s plan volledig ontspoort. Problemen stapelen zich op en kleine fouten hebben steeds grotere gevolgen.
Bij een tweede kijkbeurt is het juist fascinerend om te zien hoe vroeg alles al verloren is.
Jerry denkt voortdurend dat hij nog controle heeft. Iedere nieuwe leugen moet de vorige redden. Iedere beslissing creëert vervolgens twee nieuwe problemen.
William H. Macy speelt dat proces prachtig. Zijn Jerry is niet het klassieke criminele meesterbrein. Hij is een nerveuze man die zichzelf heeft overtuigd dat hij slimmer is dan de omstandigheden.
Bij herziening wordt zijn gedrag bijna pijnlijk om naar te kijken. We weten immers waar het eindigt.
Je wilt soms bijna door het scherm roepen: Jerry, stop gewoon.
Jerry stopt natuurlijk niet.
Marge verandert de hele film
Het bijzondere aan Fargo is dat Frances McDormands Marge Gunderson pas relatief laat verschijnt. Toch voelt ze uiteindelijk als het morele middelpunt van het verhaal.
Bij een eerste kijkbeurt kan haar rustige manier van werken bijna komisch lijken. Terwijl rondom haar mensen liegen, schreeuwen en moorden, onderzoekt Marge de zaak alsof ze rustig een boodschappenlijst afwerkt.
Bij herziening wordt duidelijk hoe essentieel dat contrast is.
Marge is niet naïef. Ze ziet juist opvallend snel wat er niet klopt. Ze heeft alleen geen behoefte om van haar intelligentie een voorstelling te maken.
Daarmee staat ze lijnrecht tegenover vrijwel alle mannen die de chaos veroorzaken.
Terwijl zij geld, status en controle najagen, heeft Marge genoeg aan haar werk, haar man en een normaal ontbijt.
Dat klinkt misschien klein, maar binnen Fargo wordt juist het gewone leven iets kostbaars.
De humor wordt beter wanneer de spanning afneemt
Tijdens de eerste kijkbeurt kan het geweld de humor overschaduwen. Bij herziening, wanneer we weten wat er komt, worden de droge gesprekken veel grappiger.
De beleefdheid waarmee personages praten terwijl de situatie totaal ontspoort, is typisch voor de Coens. Mensen discussiëren over geld, auto’s en parkeerplaatsen terwijl de morele afgrond letterlijk een paar meter verderop ligt.
Kijktip: let bij een tweede kijkbeurt vooral op de tegenstelling tussen Jerry en Marge. De een maakt zijn leven steeds ingewikkelder, terwijl de ander juist kracht vindt in eenvoud.
Trainspotting (1996)
Trainspotting komt bij een eerste kijkbeurt binnen met een enorme hoeveelheid energie. Muziek, montage, humor en kleurrijke personages geven de film een tempo waardoor hij soms bijna als een wilde komedie voelt.
En dat is behoorlijk opmerkelijk voor een verhaal over heroïneverslaving.
Juist die tegenstelling maakt de film zo interessant om opnieuw te bekijken.
De eerste keer zie je de energie
Renton en zijn vrienden leven hard, praten snel en lijken zich nauwelijks iets aan te trekken van de verwachtingen van de samenleving.
De beroemde openingsmonoloog zet meteen de toon. Kies een baan. Kies een carrière. Kies een televisie. Renton kiest iets anders.
Tijdens een eerste kijkbeurt kan daar bijna iets rebels en aantrekkelijk eigenwijs in zitten.
Bij een tweede kijkbeurt verandert dat beeld.
Want we weten inmiddels wat die keuze werkelijk betekent.
Achter de energie zien we stilstand. De personages praten voortdurend over vrijheid, maar zitten gevangen in patronen die steeds opnieuw terugkeren.
Ze ontsnappen niet aan het gewone leven. Ze hebben alleen een andere gevangenis gebouwd.
De humor krijgt een bittere smaak
Trainspotting is oprecht grappig. De film gebruikt humor niet om verslaving onschuldig te maken, maar om te laten zien hoe mensen zelfs in ellendige omstandigheden manieren vinden om het leven draaglijk te houden.
Bij herziening wordt die humor regelmatig pijnlijker.
We weten welke gebeurtenissen volgen. Daardoor krijgen bepaalde vrolijke of chaotische scènes een schaduw die er tijdens de eerste kijkbeurt minder duidelijk was.
Ook Renton verandert wanneer we hem opnieuw bekijken. Hij presenteert zichzelf graag als iemand die zijn omgeving doorziet, maar hij is minstens zo goed in het voorliegen van zichzelf.
Dat maakt hem interessanter dan een simpele antiheld.
De stijl heeft een functie
De opvallende camerahoeken en surrealistische momenten worden soms vooral herinnerd omdat ze er cool uitzien. Bij een tweede kijkbeurt wordt duidelijk hoe sterk de vorm aansluit bij Rentons ervaring.
Wanneer hij zich goed voelt, beweegt de wereld mee.
Wanneer alles instort, wordt de werkelijkheid lichamelijk en claustrofobisch.
De beroemde ontwenningsscènes zijn daar een duidelijk voorbeeld van. De kamer verandert niet letterlijk, maar voelt wel alsof hij kleiner wordt. We ervaren de situatie vanuit Rentons hoofd.
Dat is waarom Trainspotting zoveel jaren later nog steeds werkt. De stijl is geen laagje verf over het verhaal. De stijl iseen onderdeel van het verhaal.
Kijktip: let bij herziening op het verschil tussen de momenten waarop Renton zichzelf vrij noemt en de momenten waarop hij daadwerkelijk keuzes kan maken. Daar zit een belangrijk deel van de ironie.
The Cable Guy (1996)
Bij de release van The Cable Guy wisten veel kijkers niet helemaal wat ze ermee aan moesten. Jim Carrey was op dat moment een van de grootste komische sterren ter wereld. Wie naar deze film ging, kon dus redelijkerwijs verwachten vooral veel te lachen.
Dat gebeurde ook.
Alleen voelde het lachen soms behoorlijk ongemakkelijk.
En precies daarom is The Cable Guy bij herziening veel interessanter geworden.
Een komedie die langzaam donkerder wordt
Carrey speelt Chip Douglas, een kabelmonteur die bevriend raakt met Steven. Of beter gezegd: Chip besluit dat ze vrienden zijn.
Aanvankelijk lijkt zijn gedrag vooral overdreven. Hij is luid, sociaal onhandig en heeft geen gevoel voor persoonlijke grenzen.
Langzaam wordt duidelijk dat er veel meer aan de hand is.
Chip wil niet gewoon een vriend. Hij wil volledige emotionele bevestiging. Wanneer Steven afstand probeert te nemen, ervaart Chip dat als verraad.
Bij een eerste kijkbeurt kunnen die toonwisselingen vreemd voelen. De film springt van komedie naar thriller en weer terug.
Bij herziening blijkt dat ongemak juist de bedoeling.
Chip is tragischer dan hij lijkt
De tweede kijkbeurt maakt het personage opvallend treurig.
Chip is opgegroeid met televisie als vervanging voor echte menselijke verbinding. Hij heeft geleerd hoe vriendschap, romantiek en conflict eruitzien via fictieve programma’s.
Alleen heeft niemand hem geleerd hoe relaties in werkelijkheid functioneren.
Zijn sociale gedrag bestaat daardoor uit citaten, imitaties en verwachtingen die hij uit televisie heeft gehaald.
In 1996 was dat een behoorlijk overdreven idee.
Tegenwoordig leven we in een wereld waarin mensen complete parasociale relaties kunnen ontwikkelen met influencers, streamers en online persoonlijkheden. Daardoor voelt het centrale idee van The Cable Guy achteraf opmerkelijk vooruitziend.
De technologie is veranderd. De behoefte om via een scherm ergens bij te horen niet bepaald.
Jim Carrey speelt bewust met zijn eigen imago
Bij herziening valt bovendien beter op hoe slim de film gebruikmaakt van Carreys bekende komische stijl.
De gezichten, stemmen en fysieke grappen zijn aanwezig. Alleen krijgen ze hier iets dreigends.
Hetzelfde gedrag dat in een andere komedie charmant of absurd zou zijn, wordt ongemakkelijk omdat Steven er niet om vraagt.
Dat verschil is essentieel.
Een grap is ineens veel minder grappig wanneer degene tegenover je eigenlijk gewoon naar huis wil.
Waarom The Cable Guy beter wordt bij herziening
Wanneer we niet meer verwachten dat de film een traditionele Jim Carrey-komedie wordt, werkt de vreemde toon veel beter.
De film blijkt een behoorlijk scherpe zwarte komedie over eenzaamheid, media en de behoefte aan verbinding.
Niet alles is even subtiel. Chip heeft ongeveer de subtiliteit van iemand die om drie uur ‘s nachts aanbelt met een karaokeapparaat. Maar onder die overdrijving zit een verrassend menselijk idee.
Kijktip: let bij een tweede kijkbeurt op hoeveel van Chips persoonlijkheid rechtstreeks afkomstig lijkt uit televisie en populaire cultuur. Zijn grappen zijn tegelijkertijd aanwijzingen voor zijn eenzaamheid.
Lees ookRegisseurs & Reminders: 4 films die we nooit mogen vergeten van David LeanIntroductie:
Waarom deze drie films uit 1996 een tweede kijkbeurt verdienen
Fargo, Trainspotting en The Cable Guy vertellen totaal verschillende verhalen, maar bij alle drie verandert onze blik wanneer we weten waar de reis eindigt.
Bij Fargo verschuift de aandacht van de misdaad naar de menselijke dwaasheid erachter. We zien niet langer alleen een plan ontsporen, maar een man die steeds opnieuw weigert toe te geven dat hij de controle kwijt is.
Bij Trainspotting verandert jeugdige rebellie langzaam in een verhaal over gevangenschap en zelfbedrog. De energie blijft, maar de tragiek wordt zichtbaarder.
En The Cable Guy blijkt achter zijn bizarre humor een opvallend vooruitziende film over eenzaamheid en onze relatie met media.
Dat is precies waarom herziening zo interessant kan zijn.
Een goede twist kan één keer verrassen. Een spectaculaire scène kan bij de eerste kijkbeurt overweldigen. Maar een film die werkelijk goed is opgebouwd, heeft daarna nog iets over.
We beginnen details te zien.
Personages veranderen zonder dat er één beeld van de film is aangepast.
Grappen worden tragischer. Tragische momenten krijgen soms juist humor. Een scène die de eerste keer nauwelijks opviel, kan jaren later ineens het moment zijn dat je bijblijft.
1996 bewijst daarmee opnieuw dat een tweede kijkbeurt geen herhaling hoeft te zijn. Soms is het de eerste keer dat we werkelijk zien waar een film over gaat.
Welke film uit 1996 zou jij zonder twijfel nog een tweede keer bekijken?
Onderwerpen
Film NieuwsMeer uit Film Nieuws
Alles uit Film Nieuws
Film Nieuws5 Films Zoals End of Oak Street: Spannende Verhalen Vol Mysterie, Duistere Geheimen en Onverwachte Wendingen
Film NieuwsTerugspoelen en herontdekken: 5 films van Ana de Armas die je opnieuw moet kijken
Films & SeriesNieuw op de kleinere streamingdiensten deze week: Minoes, martial arts en mysterieuze duikers
Nog lang niet uitgelezen?
Elke dag nieuwe artikelen over films, series, games en tech. Met een humoristische twist, maar altijd eerlijk.
